سرگذشت کتیبه تاریخی پل کشکان

تاریخ انتشار : 13 مرداد 1399, 11:07
سرزمین کهن لرستان، مانند هرجای دیگری در ایران پل های قدیمی بسیاری دارد. در عین حال، بنای با عظمت و پرشکوه پل های لرستان نسبت به هر جای دیگر، ساختار با ابهت تری دارند. لابد هرکدام از شما اظهار نظرهای متفاوت و جالبی از این پل ها شنیده اید.

من هم در این رهگذر با شما همراهی می کنم، اما این بار سرگذشت کتیبه پل کشکان را در لابلای اوراق پایان نامه کارشناسی ارشدم مربوط به دو دهه قبل از دانشگاه تهران برای علاقه مندان تورق می کنم.


پل کشکان در 52 کیلومتری غرب خرم آباد در راه خرم آباد به کوهدشت، در بخش چگنی دهستان تشکن بر رود کشکان قرار دارد. زمانی که محمود میرزا پسر فتحعلیشاه قاجار به حکومت لرستان دست یافت. خیلی مصمم بود، تا راجع به آثار قدیم لرستان بیشتر بداند.

بر همین اساس، در سال 1241 قمری مقارن 1825 میلادی به وجود کتیبه پل کشکان اشاره ای نمود و نوشت: « سنگی به تاریخ پل در تحت آن افتاده، خوانده نشد، چرا که نه کوفی است و نه ترسلTarassol(خط نامه نویسی، دبیری) بود. خط غریبی است». ظاهراً این نخستین اشاره به وجود این کتیبه است. اما قبل از پرداختن به ادامه قصه فعلا بدانید که این کتیبه به خط کوفی مورق و به زبان عربی نوشته شده و به تاریخ و مدت ساخت بنا و نام سازنده آن اشاره می کند، که در ادامه به آن می رسیم. 


سرهنری راولینسون(1836 میلادی) رمزگشای خطوط میخی زمانی که به خرم آباد رسید، به دلیل کسالت پل کشکان را ندید. اما لرها راجع به این کتیبه اطلاعات ناقصی به او داده بودند. او نوشت: « پل کشکان کتیبه ای دارد که گمان می کنم به خط کوفی و یا شاید هم پهلوی باشد و کاملا ارزش بررسی را دارد».

اما تا آنجا که من می دانم دومرگان فرانسوی اولین اروپایی است که در یادداشت های سفر 29 مه 1891 میلادی کتیبه پل کشکان را از نزدیک دیده است، در هرحالت او نوشت: « سابقا این پل کتیبه ای کوفی داشته که تاریخ بنای آن را داشته است. سنگی که این کتیبه روی آن را می پوشانیده است امروز بر زمین افتاده و کتیبه بشدت ضایع گردیده است».

البته نه به این شدتی که دومرگان گفته است.گمان می رود، متن کتیبه توسط دومرگان در اختیار پروفسور کرامرز قرار گرفت که در سال 1901 میلادی منجر به قرائت آن شد.


اورل اشتاین بطور دقیق تر این کتیبه را در پانزدهم اردیبهشت سال 1936 میلادی از نزدیک دید و نوشت « جای خوشبختی است که تخته سنگی که با یک خط کوفی خوب حکاکی شده است، مجهز به اطلاعات دقیقی از جمله مربوط به سازنده و تاریخ پل کشکان است.

اندازه سنگ را 4 فوت در 3 فوت اندازه گیری کردم، فقط گوشه سمت راست آن شکسته بود و بقیه سنگ سالم است. کتیبه روی شیب مقابل پایه اول افتاده است پروفسور کرامرز از دانشگاه لیدن کتیبه را از روی یک تصویر کاغذی دست نویس استنساخ کرده که من توانستم آن را به دست بیاورم. بجز سطر آخر کتیبه امروز می دانیم که قرائت اشتاین درست بوده است و گزارش های پس از او منجر به دستیابی و تفسیر و ترجمه سنگ شد.

ویلهلم ایلرس بدون اینکه عالمان فن را بیشتر از این در انتظار بگذارد در تاریخ 26 ژوئیه 1938 میلادی هنگام سواری شامگاهی بوسیله بومیان محل سنگ را شناخت و در 23 آگوست همان سال به همراه هم وطن آلمانی خود به نام وینتر از آن عکسبرداری کرد و قسمت های افتاده آن را خواند و متذکر شد که الگو برداری از کتیبه را مدیون براندن اشتاین هستم متن کتیبه چنین است:


بسم الله الرحمن الرحیم هذا/ ما امر ببنائه الامیر الاجل ابو/
النجم بدر بن حسنویه ابن ا/ الحسین اطال الله بقائه فی سنه/
تسع و ثمنین و ثلثمائه و فرغ/ منه فی سنه تسع و تسعین و ثلثما/ (ئه من بعد) عشره سنین اثابه الله عنه

ترجمه: بسم الله الرحمن الرحیم این است/ آنچه به ساخت آن فرمان داد امیر بزرگوار ابو / النجم بدر بن حسنویه بن / حسین که خداوند طول عمرش را دراز کند در سال/ سیصد و هشتاد و نه، و از این کار فارغ شد/ در سال سیصد و نود و نه/ پس از ده سال، خداوند او را به سبب این کار پاداش دهد.


علی محمد ساکی در سال 1343 هجری شمسی اطلاع می دهد که کتیبه پل کشکان به دبیرستان پهلوی خرم آباد منتقل شده است و این خبر خوبی بود از لحاظ خطرهایی که آن را تهدید می کرد تا حدودی محفوظ می ماند.

یکسال بعد در سال 1344 هجری شمسی منوچهر ستوده بدون نامبردن از کار دیگران متن کتیبه را در ZDMG به زبان آلمانی منتشر کرد. تنها کار قابل توجه او تصحیح کلمه «علیها به «عنه»بود که در خصوص این واژه قبلا ایلرس نیز تاکید به اصلاح داشت.

ایزدپناه در سال 1353 اطلاع داد که کتیبه در محوطه دانشسرای مقدماتی خرم آباد گذاشته شده است و مطالب ستوده را منتشر کرد. در سال 1373 شیلابلر این کتیبه را به طور دقیق معرفی کرد و محمد علی مخلصی در سال 1379 تصویر زیبایی از کتیبه پل کشکان را منتشر نمود. 

نگارنده (احمد پرویز) در گزارش های سال 1379 و همچنین پایان نامه ام، ترجمه کاملی از متن عربی و طرح دقیقی از کتیبه پل کشکان ارائه دادم. طرح دقیق کتیبه که توسط من تهیه شده بود. با کمک همکارم دکتر عطاحسنپور به سنگ تراشان ماهر داده شد که بر اساس آن کپی کتیبه تهیه و بر روی بدنه پل کشکان مجددا نصب شد.


با این وجود، هنوز اصل کتیبه در موزه خرم آباد نگهداری می شود. همچنین جای خوشبختی است که کتیبه پل کشکان با اطلاعات دقیق از جمله نام سازنده و تاریخ شروع و اتمام ساخت آن را در اختیار داریم.

این کتیبه از شیوه و استاندارد کتیبه های قبلی همچون کتیبه پل معمولان و اب انبار خرم اباد پیروی می نماید، اما اندازه بزرگتر آن امکان نوشتن متنی طولانی تر و کامل تر را فراهم نموده است. 

کتیبه مربوط به دوران اوج فرمانروایی بدر است و بزرگترین کتیبه ای است که تاکنون از این شهریار کرد ایرانی که مقر او شهر شاپورخواست یا خرم آباد امروزی بوده، به دست مارسیده است.

متن کتیبه نه تنها تاریخ شروع ساخت پل را به ستور بدر بن حسنویه در سال 389 هجری قمری (برابر 23 دسامبر998 ،12دسامبر 999م) بیان می کند بلکه تاریخ خاتمه آن را ده سال بعد در سال 399 (برابر 5 سپتامبر 1008 م. ،24 آگوست 1009م.) یادآورمی کند  

نکته جالب در این کتیبه این است که این شهریار ایرانی از لقب افتخاری خلیفه که به درخواست بهاءالدوله دیلمی در سال ٣٨٨ به او اعطا شده بود یعنی ناصرالدین و الدوله استفاده نکرده تاریخ نویسان ذکر کرده اند که بدر حتی مجلس خلیفه را با تندی و تغییر ترک کرد و روانه ی سرزمین جبال شد که همه چیز تحت لوای او بود


دکتر احمد پرویز/ باستان شناس پلدختری


لینک کوتاه مطلب: https://poldokhtarnews.ir/?newsid=1732

نظر دهید :

نام شما :*
ایمیل شما :
نظر شما :
کد را وارد کنید : *
عکس خوانده نمی‌شود