کتیبه آب انبار بدر بن حسنویه در شاپورخواست (خرم آباد امروزی)

تاریخ انتشار : 12 مرداد 1399, 11:26
کتیبه سنگی آب انبار بدر بن حسنویه معروف به سنگ آبدونی دومین کتیبه بدربن حسنویه (سازنده پل های معمولان و کشکان و بسیاری دیگر از پلها) است که در ویرانه های شاپورخواست نزدیک خرم آباد به دست آمده است و درحال حاضر، در موزه خرم آباد نگهداری می شود.

کتیبه نوشتاری زیبا و پردقت دارد اگرچه در مضمون از کتیبه پل معمولان پیروی می کند، اما پرداخته تر از کتیبه پل کَلَهٌرد است. نواری پیرامون دارد و نقش دو گل لوتوس پرکار به شکل برجسته و قبه مانند زمینه قاب اصلی را پر کرده اند.


در هرکدام از گلها مجاری خروج آب به قطر پنج سانتیمتر وجود دارد و نشانه های فرسایش و آبخوردگی در آن هویداست. حاشیه پایین سنگ با تزیین دالبری به شکل برگهای پی در پی آراسته شده و بر اثر ریزش آب دچار سایش شده اند.

ابعاد کتیبه سنگی صد و هفت در پنجاه و نه سانتیمتر و ضخامت آن حدود بیست و نه سانتیمتر است. جنس سنگ از نوع خاکستری آهکی که احتمالا از معدن سنگ مجاورش استخراج شده یا از معدن تووه باباعباس تهیه شده است. 


بر روی سنگ دو کتیبه به خط کوفی برگدار و در موردی نیز گره دار نوشته است. 

متن کتیبه: (الف) در حاشیه دورتا دور سنگ: بسم الله ما امر/ ببنائه الامیر الاجل ابواﻟنجم بدر/بن حسنویه/ 

(ب) در مستطیل کوچک میانی: سنه خمس و سبعین و ثلثمائه 

ترجمه کتیبه: (الف) به نام خدا این چیزی است که امیر والا مقام بدر پسر حسنویه به ساخت آن فرمان داده است

(ب) سال سیصد‌ و هفتاد‌ و پنج

از متن کتیبه نمی توان به ماهیت بنایی که ساخته اند پی برد، اما با توجه به شكل سنگ و مجاري خروج آب، من اسم این سنگ را ‹ آبدونی › گذاشتم و محتمل است بر دیوار یک آب انبار در شهر شابرخواست کار گذاشته اند. 

چرا که به گفته ابوشجاع رودراوری بدر بن حسنویه مالِ بسیار خرج ساختن آب انبارها کرده بود. ایزدپناه اول بار این کتیبه را معرفی کرده و آن را احتمالاً متعلق به یک آب انبار می داند و شیلا بلر می گوید به احتمال قوی بدر دستور به ساخت آب انباري در شاپورخواست به سال سیصد و هفتاد و پنج هجری (24می 985م. تا 12 می 986م. ) داده است.


دلیل اینکه من این سنگ را بیش از دو دهه قبل سنگ آبدان نام نهادم، نوعی الگو برداری از نوشته های مقدسی جغرافیادان عرب بود او دقیقا همزمان با ساخت این آب انبار از شهر دینور که مرکز مهمی در قلمرو بدر بود، بازدید کرد. او به وجود چنین سنگی اشاره می کند و می نویسد:« ابطونیات یخرج منها الامثل مزملات عراق...» یعنی در شهر دینور« بر دهانه چشمه ها آبدونی/ آبطونی نهاده اند که از آنها مانند شیرهای عراق آب فرو می ریزد». 

همچنین من در پایان نامه ام بسیار بر فرسایش و آبخوردگی این سنگ تاکید داشته و متذکر شدم که این خود نشانه ای است وثیق که بر دهانه ی آبریزی نهاده شده است. به هر حال آب ازمجاری قبه دو گل لوتوس مجاور هم خارج میشده که هر یک قطری در حدود پنج سانتیمتر دارند.

بر همین مبنا دوست گرانقدرم دکتر عطا حسنپور نیز در کتاب ارزشمند گنجینه آب نحوه قرار گیری آن را بر بدنه دیوار آب انبار به طور استادانه ای به ترسیم کشیده است


این کتیبه به خاطر وجود خط کوفی مورق گره دار، بسیار مهم است هم از نظر زمانگاری و تحول خط شناسی آن را باید اولین خط گره دار کوفی تاریخ دار، در ایران دانست که بر روی یک لوح سنگی نقش بسته است. گره به کار رفته در کلمه الامیر نشان از قدیمی ترین خط گره دار بر یک کتیبه سنگی در ایران است، که در حال حاضر، تنها از این طریق به دست ما رسیده است

در یادداشت های قبلی به مجموعه ی از تاسیسات شهر قدیم شاپور خواست (نام قدیم خرم آباد) بانظمام محله ی پامنار شامل پارک شقایق و همچنین محوطه ای بسیار با ارزش درحوالی200 متری شمال شرقی مناره که اینک در جوار میدان ششم قاضی آباد و خیابان دانشگاه قرار دارد، اشاره کردم که محیط ارزشمندی از بافت معماری شاپورخواست را تشکیل می دادند.

در آنجا آثار بسیار قابل توجهی بویژه آثاری از یک بنای عام المنفعه با وسعت تقریبی 70 در حدود 70 متر در جوار میدان مذکور وجود داشت، که احتمالاً سنگ آبدونی معروف شاپورخواست توسط باستان شناس محمود آرام از این مکان به دست آمده است.

این محوطه در فاصله حدود 250 متری جنوب شرقی پمپ بنزین قاضی واقع شده و با آنچه که ایزدپناه راجع به محل کشف سنگ آب انبار اظهار نموده، مطابقت دارد. ظاهراً چریکف از این محوطه با نام «میدان تخت تفنگ چی باشی» یاد می کند.

دکتر احمد پرویز/ باستان شناس پلدختری


لینک کوتاه مطلب: https://poldokhtarnews.ir/?newsid=1729

نظر دهید :

نام شما :*
ایمیل شما :
نظر شما :
کد را وارد کنید : *
عکس خوانده نمی‌شود